प्रयोग
मराठी व्याकरणातील ‘प्रयोग’ हा भाग वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्या परस्पर संबंधांवर आधारित असतो.
प्रस्तावना
वाक्यातील कर्ता किंवा कर्म यांच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार क्रियापदाच्या रूपात जो बदल होतो किंवा होत नाही, त्या रचनेला ‘प्रयोग’ असे म्हणतात. प्रयोगामध्ये क्रियापद कोणाचे ऐकते (कर्त्याचे की कर्माचे) हे महत्त्वाचे असते.
मराठीत प्रयोगाचे मुख्य ३ प्रकार पडतात.
१) कर्तरी प्रयोग २) कर्मणी प्रयोग ३) भावे प्रयोग
१. कर्तरी प्रयोग
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्यास ‘कर्तरी प्रयोग’ म्हणतात.
- वैशिष्ट्य: यात कर्ता नेहमी ‘प्रथमा’ विभक्तीत असतो (कर्त्याला प्रत्यय नसतो).
| उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|
| समीर आंबा खातो. | कर्ता (समीरा) बदलला की क्रियापद बदलते (समीरा आंबा खाते). |
| तो गाणे गातो. | कर्त्याचे वचन बदलले की क्रियापद बदलते (ते गाणे गातात). |
२. कर्मणी प्रयोग
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किंवा वचनानुसार बदलते, तेव्हा त्यास ‘कर्मणी प्रयोग’ म्हणतात.
- वैशिष्ट्य: यात कर्त्याला प्रत्यय असतो, पण कर्माला प्रत्यय नसतो.
| उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|
| रामाने आंबा खाल्ला. | कर्म बदलले की क्रियापद बदलते (रामाने चिंच खाल्ली). |
| तिने गाणे गायले. | कर्माचे वचन बदलले की क्रियापद बदलते (तिने गाणी गायली). |
३. भावे प्रयोग
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही, तेव्हा त्यास ‘भावे प्रयोग’ म्हणतात.
- वैशिष्ट्य: यात कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय असतात. क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असते.
| उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|
| रामाने रावणास मारले. | कर्ता किंवा कर्म बदलले तरी ‘मारले’ हे रूप बदलत नाही. |
| शिक्षकाने विद्यार्थ्याला शिकवले. | दोन्हींना प्रत्यय आहेत, क्रियापद तटस्थ आहे. |
प्रयोगाचे उपप्रकार
कर्मणी आणि भावे प्रयोगाचे काही महत्त्वाचे उपप्रकार खालीलप्रमाणे आहेत
अ) कर्मणी प्रयोगाचे उपप्रकार.
| उपप्रकार | स्पष्टीकरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| १. प्रधानकर्तुक कर्मणी | कर्ता मुख्य असतो. | त्याने काम केले. |
| २. शक्य कर्मणी | क्रिया करणे शक्य आहे असा बोध होतो. | आईला आता चालवते. |
| ३. प्राचीन/पुराण कर्मणी | जुन्या मराठीतील काव्यमय रचना. | नळे इंद्रासी जेविले. |
| ४. समापन कर्मणी | क्रिया नुकतीच संपल्याचा बोध होतो. | तिचा अभ्यास करून झाला. |
| ५. नवीन कर्मणी (कर्मकर्तरी) | इंग्रजी ‘Passive Voice’ प्रमाणे रचना. | चोर पोलिसांकडून पकडला गेला. |
ब) भावे प्रयोगाचे उपप्रकार
| उपप्रकार | स्पष्टीकरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| १. सकर्मक भावे | वाक्यात कर्म असते. | त्याने मुलाला वाचवले. |
| २. अकर्मक भावे | वाक्यात कर्म नसते. | त्याने आता घरी जावे. |
| ३. अकर्तुक भावे | कर्ता स्पष्ट नसतो (भावकर्तरी). | आज सारखे गडगडते. |
मराठी व्याकरणातील ‘प्रयोग’ हा भाग ओळखण्यासाठी काही सोप्या आणि खात्रीशीर ‘टिप्स’. या टिप्स वापरून तुम्ही काही सेकंदात प्रयोग ओळखू शकाल.
१. कर्तरी प्रयोग कसा ओळखावा?
सर्वात महत्त्वाची टीप:कर्त्याला कोणताही प्रत्यय नसतो
सर्वात महत्त्वाची टीप:कर्त्याला कोणताही प्रत्यय नसतो
- क्रियापद: क्रियापद नेहमी कर्त्याप्रमाणे चालते.
- चेक करण्याची पद्धत: कर्त्याचे लिंग बदलून पहा (उदा. तो ती). जर क्रियापद बदलले, तर तो १००% कर्तरी प्रयोग असतो.
- उदा. तो आंबा खातो. ती आंबा खाते. (बदल झाला = कर्तरी)
२. कर्मणी प्रयोग कसा ओळखावा?
- सर्वात महत्त्वाची टीप: कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला प्रत्यय असतोच, पण कर्माची विभक्ती प्रथमा असते (कर्माला प्रत्यय नसतो).
- क्रियापद: क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनाप्रमाणे बदलते.
- चेक करण्याची पद्धत: कर्माचे लिंग बदलून पहा (उदा. आंबा चिंच). जर क्रियापद बदलले, तर तो कर्मणी प्रयोग असतो.
- उदा. रामाने आंबा खाल्ला. रामाने चिंच खाल्ली. (बदल झाला = कर्मणी)
३. भावे प्रयोग कसा ओळखावा?
- सर्वात महत्त्वाची टीप: भावे प्रयोगात कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय लागलेला असतो.
- क्रियापद: क्रियापद कोणाचेच ऐकत नाही. ते नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी (उदा. केले, मारले, पळाले, शिकवले) असते.
- चेक करण्याची पद्धत: कर्ता किंवा कर्म बदलून पहा, क्रियापदावर काहीही परिणाम होणार नाही.
- उदा. शिक्षकाने विद्यार्थ्याला मारले. शिक्षिकेने विद्यार्थिनीला मारले. (काहीही बदल नाही = भावे)
४. उपप्रकार लक्षात ठेवण्यासाठी ‘शॉर्टकट’
- शक्य कर्मणी: क्रियापदाच्या शेवटी ‘वते’ किंवा ‘वतो’ येते (शक्यत दर्शवते).
- उदा. आजोबांना आता चालवते.
- समापन कर्मणी: क्रियापदासोबत ‘झाला/झाली/झाले’ येते आणि क्रिया संपलेली असते.
- उदा. त्याचे पत्र लिहून झाले.
- नवीन कर्मणी: वाक्यात ‘कडून’ हा शब्द असतो.
- उदा. उंदीर मांजराकडून मारला गेला.
- अकर्तुक भावे (भावकर्तरी): वाक्यात कर्ता नसतो, क्रियेचा भावच कर्ता असतो.
- उदा. मला आज मळमळते, पुण्यात आज सांजवले.
रिव्हिजन तक्ता
| प्रयोग | कर्त्याला प्रत्यय | कर्माला प्रत्यय | क्रियापद कोणाप्रमाणे? |
|---|---|---|---|
| कर्तरी | नाही | असतो किंवा नसतो | कर्त्याप्रमाणे |
| कर्मणी | होय | नाही | कर्माप्रमाणे |
| भावे | होय | होय | तटस्थ (बदलत नाही) |
एकाच क्रियेचे प्रयोग व काळानुसार बदल
| मूळ क्रिया | कर्तरी प्रयोग (काळ बदल) | कर्मणी प्रयोग (काळ बदल) | भावे प्रयोग (काळ बदल) |
|---|---|---|---|
| खाणे | तो आंबा खातो. (वर्तमान) | त्याने आंबा खाल्ला. (भूतकाळ) | त्याने आंब्याला खाल्ले. (भूतकाळ) |
| खाणे | तो आंबा खाईल. (भविष्य) | — | — |
| लिहिणे | ती पत्र लिहिते. (वर्तमान) | तिने पत्र लिहिले. (भूतकाळ) | तिने पत्राला लिहिले. (भूतकाळ) |
| लिहिणे | ती पत्र लिहील. (भविष्य) | — | — |
| मारणे | शेतकरी साप मारतो. | शेतकऱ्याने साप मारला. | शेतकऱ्याने सापाला मारले. |
या तक्त्यावरून काय समजते?
१. कर्तरी प्रयोग हा वर्तमान, भूत आणि भविष्य या तिन्ही काळात होऊ शकतो.
२. कर्मणी प्रयोग हा प्रामुख्याने फक्त भूतकाळातच शक्य होतो (उदा. खाल्ला, लिहिले, मारला).
३. भावे प्रयोग सुद्धा शक्यतो भूतकाळातच अधिक स्पष्टपणे दिसतो (उदा. मारले, नेले).
१. कर्तरी प्रयोग हा वर्तमान, भूत आणि भविष्य या तिन्ही काळात होऊ शकतो.
२. कर्मणी प्रयोग हा प्रामुख्याने फक्त भूतकाळातच शक्य होतो (उदा. खाल्ला, लिहिले, मारला).
३. भावे प्रयोग सुद्धा शक्यतो भूतकाळातच अधिक स्पष्टपणे दिसतो (उदा. मारले, नेले).
५० मागील सरळसेवा परीक्षेत आलेले उदाहरणे.
| क्र. | उदाहरण | प्रयोगाचा प्रकार |
|---|---|---|
| १ | तो आंबा खातो. | कर्तरी प्रयोग |
| २ | त्याने आंबा खाल्ला. | कर्मणी प्रयोग |
| ३ | आईने मुलाला मारले. | भावे प्रयोग |
| ४ | मुलगी गाणे गाते. | कर्तरी प्रयोग |
| ५ | मुलांनी अभ्यास केला. | कर्मणी प्रयोग |
| ६ | तो वेगाने धावतो. | कर्तरी प्रयोग |
| ७ | शिपायाने चोराला पकडले. | भावे प्रयोग |
| ८ | आजी गोष्ट सांगते. | कर्तरी प्रयोग |
| ९ | तिने कविता लिहिली. | कर्मणी प्रयोग |
| १० | पोलिसांनी चोरास जेलमध्ये टाकले. | भावे प्रयोग |
| ११ | पक्षी आकाशात उडतो. | कर्तरी प्रयोग |
| १२ | रामाने रावण मारला. | कर्मणी प्रयोग |
| १३ | तू घरी जा. | कर्तरी प्रयोग |
| १४ | मांजराने उंदीर मारला. | कर्मणी प्रयोग |
| १५ | मांजराने उंदरास मारले. | भावे प्रयोग |
| १६ | मुले क्रिकेट खेळतात. | कर्तरी प्रयोग |
| १७ | त्याने काम पूर्ण केले. | कर्मणी प्रयोग |
| १८ | शिक्षकांनी विद्यार्थ्याला बोलावले. | भावे प्रयोग |
| १९ | मी पुस्तक वाचतो. | कर्तरी प्रयोग |
| २० | तिने पेरू कापला. | कर्मणी प्रयोग |
| २१ | सायंकाळी खूप गडगडते. | भावे प्रयोग (अकर्तुक) |
| २२ | आजोबांना आता चालवते. | शक्य कर्मणी |
| २३ | तिचा पेपर लिहून झाला. | समापन कर्मणी |
| २४ | गाय गवत खाते. | कर्तरी प्रयोग |
| २५ | वडिलांनी मुलाला शाबासकी दिली. | कर्मणी प्रयोग |
| २६ | रावण रामाने मारला गेला. | नवीन कर्मणी |
| २७ | तो पत्र लिहितो. | कर्तरी प्रयोग |
| २८ | त्याने पत्र लिहिले. | कर्मणी प्रयोग |
| २९ | त्याने पत्राला लिहिले. | भावे प्रयोग |
| ३० | आम्ही सिनेमा पाहिला. | कर्मणी प्रयोग |
| ३१ | विद्यार्थी मैदानावर खेळतात. | कर्तरी प्रयोग |
| ३२ | आईने लेकीला समजवले. | भावे प्रयोग |
| ३३ | वाघ जोरात गरजतो. | कर्तरी प्रयोग |
| ३४ | शेतकऱ्याने शेत नांगरले. | कर्मणी प्रयोग |
| ३५ | मला आता काम करवते. | शक्य कर्मणी |
| ३६ | रामाने शि धनुष्य मोडले. | कर्मणी प्रयोग |
| ३७ | तो चित्र काढतो. | कर्तरी प्रयोग |
| ३८ | तिने पाणी पिले. | कर्मणी प्रयोग |
| ३९ | राणीने फुलांना वेचले. | भावे प्रयोग |
| ४० | मुलगा शाळेत जातो. | कर्तरी प्रयोग |
| ४१ | गवंड्याने भिंत बांधली. | कर्मणी प्रयोग |
| ४२ | लोकांनी त्याला हसले. | भावे प्रयोग |
| ४३ | सूर्य प्रकाश देतो. | कर्तरी प्रयोग |
| ४४ | अर्जुनाने मासा मारला. | कर्मणी प्रयोग |
| ४५ | आजीने स्वेटर विणले. | कर्मणी प्रयोग |
| ४६ | चोर पोलिसांकडून पकडला गेला. | नवीन कर्मणी |
| ४७ | तू दररोज अभ्यास कर. | कर्तरी प्रयोग |
| ४८ | त्याने आता उठावे. | अकर्मक भावे |
| ४९ | कोळी मासे पकडतो. | कर्तरी प्रयोग |
| ५० | मुलाने पुस्तक उघडले. | कर्मणी प्रयोग |
पुढील अभ्यासासाठी आपण ‘समास’ (शब्दांचे एकत्रीकरण) हे प्रकरण सुरू करायचे का? सांगा म्हणजे मी सविस्तर माहिती देईन.