संधी.

मराठी व्याकरणामध्ये ‘संधी’ म्हणजे सांधणे किंवा जोडणे होय. जेव्हा दोन शब्द एकमेकांना जोडले जातात तेव्हा पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकमेकांत मिसळून एक नवीन वर्ण तयार होतो यालाच ‘संधी’ म्हणतात.
 
संधीचे मुख्य ३ प्रकार पडतात
 
१. स्वरसंधी
एकमेकांपाशी येणारे दोन्ही वर्ण जर स्वर असतील तर त्याला ‘स्वरसंधी’ म्हणतात.
 
सामासिक शब्दविग्रहसंधीचा नियम
सूर्यास्तसूर्य + अस्तअ + अ = आ
कवीश्वरकवी + ईश्वरइ + ई = ई
गुरुपदेशगुरू + उपदेशउ + उ = ऊ
महेशमहा + ईशआ + ई = ए
एकैकएक + एकअ + ए = ऐ
 

 
२. व्यंजन संधी
एकमेकांपाशी येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असेल तर त्याला ‘व्यंजन संधी’ म्हणतात.
 
सामासिक शब्दविग्रहप्रकार
सज्जनसत् + जनत् + ज = ज्ज
दिगंबरदिक् + अंबरक् + अ = ग (तृतीय व्यंजन)
वाङ्मयवाक् + मयक् + म = ङ (अनुनासिक)
उज्ज्वलउत् + ज्वलत् + ज = ज्ज
षडाननषट् + आननट् + आ = डा
 

 
३. विसर्ग संधी
एकत्र येणाऱ्या वर्णांतील पहिला वर्ण विसर्ग आणि दुसरा वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असेल तर त्याला ‘विसर्ग संधी’ म्हणतात.
 
सामासिक शब्दविग्रहनियम
यशोधनयशः + धनविसर्ग उकार संधी
दुष्काळदुः + काळविसर्ग ष-कार संधी
निरंतरनिः + अंतरविसर्ग र-कार संधी
निश्चयनिः + चयविसर्ग श-कार संधी
मनस्तापमनः + तापविसर्ग स-कार संधी
 

 
विशेष मराठी संधी
संस्कृत संधीव्यतिरिक्त मराठीचे दोन खास प्रकार आहेत:
१. पूर्वरूप संधी: पहिला स्वर कायम राहतो, दुसरा लोप पावतो. (उदा. खिडकी + आत = खिडकीत)
२. पररूप संधी: पहिला स्वर लोप पावतो, दुसरा कायम राहतो. (उदा. हात + ऊन = हातून
येथे मराठी व्याकरणातील ‘संधी’ची काही प्रमुख उदाहरणे दिली आहेत
 
संधीचा प्रकारविग्रह (फोड)संधी झालेला शब्द
स्वरसंधीसूर्य + अस्तसूर्यास्त
स्वरसंधीगण + ईशगणेश
स्वरसंधीकवी + ईश्वरकवीश्वर
व्यंजनसंधीसत् + आचारसदाचार
व्यंजनसंधीवाक् + निश्चयवाङनिश्चय
व्यंजनसंधीउत् + लासउल्लास
विसर्गसंधीनि: + अंतरनिरंतर
विसर्गसंधीदु: + काळदुष्काळ
विसर्गसंधीमन: + रथमनोरथ
मराठी व्याकरणातील संधीची अधिक उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत. अभ्यासाच्या सोयीसाठी त्यांचे मुख्य प्रकारांनुसार वर्गीकरण केले आहे
 
१. स्वरसंधी 

जेव्हा दोन स्वर एकमेकांशेजारी येतात तेव्हा होणाऱ्या संधीला स्वरसंधी म्हणतात.

 
विग्रह (फोड)संधी झालेला शब्दनियम / प्रकार
विद्या + अर्थीविद्यार्थीसजातीय स्वर (आ+अ = आ)
हिम + आलयहिमालयसजातीय स्वर (अ+आ = आ)
रवी + इंद्ररवींद्रसजातीय स्वर (इ+इ = ई)
भानू + उदयभानूदयसजातीय स्वर (उ+उ = ऊ)
ईश्वर + इच्छाईश्वरेच्छागुणसंधी (अ+इ = ए)
देव + इंद्रदेवेन्द्रगुणसंधी (अ+इ = ए)
महा + ईशमहेशगुणसंधी (आ+ई = ए)
चंद्र + उदयचंद्रोदयगुणसंधी (अ+उ = ओ)
प्रीती + अर्थप्रीत्यर्थयणादेश (इ+अ = य्)
प्रति + एकप्रत्येकयणादेश (इ+ए = ये)
 
२. व्यंजनसंधी 

पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असल्यास होणाऱ्या संधीला व्यंजनसंधी म्हणतात.

विग्रह (फोड)संधी झालेला शब्दनियम / प्रकार
सत् + जनसज्जनव्यंजन+व्यंजन
चित् + आनंदचिदानंदतृतीय व्यंजनसंधी (व्यंजन+स्वर)
वाक् + दानवाग्दानतृतीय व्यंजनसंधी (क्+द = ग्द)
जगत + नाथजगन्नाथअनुनासिक संधी (त्+न = न्न)
सत् + आचारसदाचारतृतीय व्यंजनसंधी
उत् + लंघनउल्लंघनव्यंजन+व्यंजन
षट् + शास्त्रषट्शास्त्रव्यंजन+व्यंजन
विपत् + कालविपत्कालप्रथम व्यंजनसंधी
उत् + हारउद्धारव्यंजन+व्यंजन
 
३. विसर्गसंधी 

पहिला वर्ण विसर्ग आणि दुसरा वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असल्यास होणाऱ्या संधीला विसर्गसंधी म्हणतात.

विग्रह (फोड)संधी झालेला शब्दनियम / प्रकार
यशः + धनयशोधनविसर्ग उकारसंधी
मनः + रंजनमनोरंजनविसर्ग उकारसंधी
अधः + वदनअधोवदनविसर्ग उकारसंधी
निः + आधारनिराधारविसर्ग र-संधी
दुः + जनदुर्जनविसर्ग र-संधी
निः + रवनीरवविसर्ग र-संधी (विसर्ग लोप)
निः + अंतरनिरंतरविसर्ग र-संधी
बहिः + अंगबहिरंगविसर्ग र-संधी
अधः + पातअधःपातविसर्ग कायम राहणे
अंतः + पटलअंतःपटलविसर्ग कायम राहणे

1 thought on “संधी”

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top