सामान्य रूप.
मराठी व्याकरणामध्ये ‘सामान्य रूप’ हे एक महत्त्वाचे प्रकरण आहे. जेव्हा नामाला किंवा सर्वनामाला कोणताही विभक्ती प्रत्यय (उदा. ला, त, ने, चा) किंवा शब्दयोगी अव्यय (उदा. वर, खाली, समोर) जोडले जाते, तेव्हा त्या शब्दाच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्याला ‘सामान्य रूप’ असे म्हणतात.
सामान्य रूप समजून घेण्यासाठी खालील टप्पे महत्त्वाचे आहेत:
१. व्याख्या
विभक्ती प्रत्यय लावण्यापूर्वी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्या बदललेल्या रूपाला सामान्य रूप म्हणतात.
- मूळ शब्द (प्रातिपदिक): जो मूळ शब्द असतो.
- प्रत्यय: शब्दाला जोडून येणारे अक्षर (ला, ने, शी, चा इ.).
- सामान्य रूप: प्रत्यय जोडण्यापूर्वी तयार झालेले रूप.
२. उदाहरणे
| मूळ शब्द | प्रत्यय | नवीन शब्द | सामान्य रूप |
|---|---|---|---|
| घोडा | ला | घोड्याला | घोड्या |
| पाणी | त | पाण्यात | पाण्या |
| शाळा | त | शाळेत | शाळे |
| भाऊ | चा | भावाचा | भावा |
| घर | त | घरात | घरा |
३. सामान्य रूपाचे काही महत्त्वाचे नियम
- अ-कारान्त पुल्लिंगी नामे: यांचे सामान्य रूप ‘आ’ कारान्त होते. उदा. हात – हाता (हाताने), पाय – पाया (पायात).
- आ-कारान्त पुल्लिंगी नामे: यांचे सामान्य रूप ‘या’ कारान्त होते.
- उदा. मुलगा – मुलाग्या (नाही) याचे होते ‘मुला’ (मुलाला).
- अपवाद लक्षात घ्या: घोडा – घोड्या.
- इ-कारान्त पुल्लिंगी नामे: यांचे सामान्य रूप ‘या’ कारान्त होते.
- उदा. धोबी धोब्याला, माळी माळ्याने.
- उ-कारान्त पुल्लिंगी नामे: यांचे सामान्य रूप ‘वा’ कारान्त होते.
- उदा. भाऊ भावाला, नातू नातवाचा.
- स्त्रीलिंगी नामांचे नियम:
- शाळा (आ-कारान्त) शाळे (शाळेत).
- भक्ती (इ-कारान्त) भक्ती (भक्तीने) – यात बदल होत नाही
- चूल (अ-कारान्त) चुली (चुलीत).
४. विशेष लक्षात ठेवण्यासारख्या गोष्टी
१. विशेषणे: नामाचे सामान्य रूप झाले की त्याला लावलेल्या विशेषणाचेही सामान्य रूप होते.
- उदा. ‘चांगला मुलगा’ ‘चांगल्या मुलाला’.
२. आडनावे: आडनावांचेही सामान्य रूप होते. - उदा. ‘गायकवाड’ ‘गायकवाडांना’.
३. परभाषिक शब्द: काही इंग्रजी किंवा इतर भाषेतील शब्दांचे सामान्य रूप होत नाही किंवा ते ओघानुसार होते. - उदा. ‘बस’ ‘बसने’, ‘स्टेशन’ ‘स्टेशनवर’.
सामान्यरूप कधी होत नाही ?
मराठी व्याकरणानुसार, सर्वच शब्दांचे सामान्यरूप होत नाही. काही विशिष्ट शब्दांना प्रत्यय लागताना त्यांचे मूळ रूप कायम राहते. सामान्यरूप न होण्याचे प्रमुख नियम आणि परिस्थिती खालीलप्रमाणे आहेत.
१. अ-कारान्त स्त्रीलिंगी तत्सम नामे
संस्कृतमधून मराठीत आलेली ‘अ’ कारान्त स्त्रीलिंगी नामे बदलत नाहीत.
- उदा. : भाषा (भाषेला), सभा (सभेला) – यात बदल होतो. पण ‘आज्ञा’, ‘विद्या’, ‘योजना’, ‘प्रथा’ यांसारखी नामे तशीच राहतात.
- विद्या विद्या-ला (विद्ये-ला होत नाही).
- प्रथा-सार (प्रथे-नुसार होत नाही)
२. काही इ-कारान्त स्त्रीलिंगी नामे
विशिष्ट इ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांचे सामान्यरूप होत नाही.
- उदा. : भक्ती भक्ती-ने, शक्ती शक्ती-ने, कीर्ती कीर्ती-चा, प्रीती प्रीती-साठी.
३. विशेष नामे
व्यक्तींची किंवा ठिकाणांची विशेष नामे सहसा बदलली जात नाहीत, विशेषतः जर ती आ-कारान्त नसतील तर.
- उदा. : अशोक अशोक-ला (अशोका-ला असे ग्रामीण भाषेत होऊ शकते, पण प्रमाण भाषेत ‘अशोकला’ योग्य मानतात)
- उदा. : कवयित्री कवयित्री-ने
४. परभाषिक शब्द
मराठीत आलेले इंग्रजी किंवा इतर परधर्मीय शब्द अनेकदा आहे तसे राहतात.
- उदा. : बस – बस-ने, स्टेशन – स्टेशन-वर, फोटो
फोटो-ला, टेबल – टेबल-वर
५. ‘ऊ’ कारान्त पुल्लिंगी तत्सम शब्द
- उदा. : गुरू गुरू-ने, वायू वायू-चा, साधू
साधू-ला. (यांत ‘वा’ होत नाही).
६. नात्यांमधील काही शब्द
काही नात्यांचे उच्चार करताना सामान्यरूप टाळले जाते.
- उदा. : काका काका-ला, मामा मामा-ला, दादा दादा-ला (येथे काक्याला किंवा माम्याला होत नाही).
७. सामासिक शब्द
काही सामासिक शब्दांचेही सामान्यरूप होत नाही.
- उदा. : प्रतिदिन प्रतिदिन-ला, यथाशक्ती यथाशक्ती-प्रमाणे.
महत्त्वाची टीप:
जेव्हा आपण एखाद्या शब्दाचे सामान्यरूप करत नाही, तेव्हा तो शब्द ‘विकारी’ न राहता ‘अविकारी’ वाटतो, पण व्याकरणात त्याला ‘शून्य बदल’ असलेले सामान्यरूप मानले जाते.
जेव्हा आपण एखाद्या शब्दाचे सामान्यरूप करत नाही, तेव्हा तो शब्द ‘विकारी’ न राहता ‘अविकारी’ वाटतो, पण व्याकरणात त्याला ‘शून्य बदल’ असलेले सामान्यरूप मानले जाते.
——————————————————————————-
येथे सामान्यरूप न होणाऱ्या शब्दांची वर्गवारीनुसार माहिती दिली आहे.
सामान्यरूप न होणाऱ्या शब्दांची यादी
| प्रकार | मूळ शब्द | प्रत्यय लागलेले रूप | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|---|
| १. विशेष नामे | अशोक, हिमालय, जळगाव | अशोकला, हिमालयवर, जळगावला | व्यक्ती किंवा ठिकाणांच्या नावांत बदल होत नाही. |
| २. नात्यांची आ-कारान्त नामे | काका, मामा, दादा, आबा | काकांना, मामांचा, दादाला | ही पुल्लिंगी असूनही ‘या’ कारान्त होत नाहीत. |
| ३. इ-कारान्त स्त्रीलिंगी तत्सम | भक्ती, शक्ती, प्रीती, शांती | भक्तीने, शक्तीसाठी, शांतीला | संस्कृतमधील ‘इ’ कारान्त शब्द बदलत नाहीत. |
| ४. ऊ-कारान्त पुल्लिंगी तत्सम | गुरू, साधू, वायू, पशू | गुरूंनी, साधूला, वायूने | यात ‘वा’ कारान्त बदल होत नाही. |
| ५. परभाषिक शब्द (इंग्रजी इ.) | स्टेशन, फोटो, बस, कोट | स्टेशनवर, फोटोला, बसने, कोटला | परकीय भाषांतील शब्द अनेकदा आहे तसेच राहतात. |
| ६. संख्यावाचक विशेषणे | पाच, दहा, शंभर | पाचला, दहाने, शंभरसाठी | संख्यावाचक शब्दांत सहसा बदल होत नाही. |
| ७. अ-कारान्त स्त्रीलिंगी तत्सम | विद्या, आज्ञा, योजना, प्रथा | विद्याला, आज्ञेनुसार, योजनांना | ही नामे शुद्ध स्वरूपात वापरली जातात. |
| ८. सामासिक शब्द | यथाशक्ती, प्रतिदिन | यथाशक्तीप्रमाणे, प्रतिदिनला | अव्ययीभाव समासातील शब्द बदलत नाहीत. |
सामान्य rup
मणापासून धन्यवाद पूजा मालीन … सरावासाठी सराव पेपर जास्तीत जास्त सोडवा.
सामान्य रुप लिंग वचन