रस

मराठी व्याकरण आणि साहित्यामध्ये ‘रस’ म्हणजे काव्यातून किंवा साहित्यातून मिळणारा आनंद होय. माणसाच्या मनात काही उपजत भावना स्थिर असतात त्यांना स्थायीभाव म्हणतात. हे स्थायीभाव जेव्हा साहित्याच्या वाचनाने किंवा दर्शनाने जागृत होतात तेव्हा त्यातून रसांची निर्मिती होते.

मराठी साहित्यातील ९ रस (नवरस), त्यांचे स्थायीभाव आणि उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत
 
मराठीतील नवरस तक्ता
 
क्र.रसाचे नावस्थायीभाववैशिष्ट्येउदाहरण
शृंगाररती (प्रेम)स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम किंवा आकर्षणाचे वर्णन.“या कातरवेळी पाहिजेस तू जवळी”.
वीरउत्साहशौर्य, पराक्रम आणि साहसी प्रसंगांचे वर्णन.“जिंकू किंवा मरू, भारतभूच्या शत्रूसंगे युद्ध आमुचे सुरू”.
करुणशोकदुःख, शोक, वियोग किंवा संकटाचे हृदयद्रावक वर्णन.“हे कोण बोलले बोला? राजहंस माझा निजला!”.
हास्यहासविसंगती, विडंबन, चेष्टा किंवा विनोदी वर्णन.“नापास झाल्यावर मास्टर बोलले, आता वडापावची गाडी टाक”.
रौद्रक्रोधअतिशय राग, चीड किंवा क्रोधाच्या प्रसंगाचे वर्णन.शत्रूवर चाल करून जाण्याच्या वेळचे आवेशपूर्ण वर्णन.
भयानकभयभीती, मृत्यू, युद्ध किंवा भयावह दृश्यांचे वर्णन.स्मशान किंवा खुनाचे वर्णन करणारे अंगावर काटा आणणारे प्रसंग.
बीभत्सजुगुप्सा (किळस)घृणा, किळसवाणे किंवा तिरस्करणीय दृश्यांचे वर्णन.“हे बोटे चघळीत काय बसले हे राम रे लाळ ही”.
अद्भुतविस्मयआश्चर्यकारक गोष्टी, जादू, पऱ्यांच्या कथा किंवा विस्मयजनक वर्णन.“बेडयांनी बांधलेले बर्फीचे वाडे”.
शांतशम (शांती)परमेश्वर भक्ती, सत्संगती किंवा पवित्र वातावरणाचे वर्णन.“आता विश्वात्मके देवे । तोषोनी मज द्यावे पसायदान हे”.

महत्त्वाची टीप: भरतमुनींनी त्यांच्या ‘नाट्यशास्त्रात’ प्रारंभी ८ रसांचा उल्लेख केला होता, परंतु नंतर अभ्यासकांनी ‘शांत’ हा नववा रस समाविष्ट केला.

मराठी नवरस – उदाहरण आणि प्रकार
 
क्रमांकउदाहरणरसाचा प्रकार
“मज लाभले नशीब बोलतो मराठी.”वीर रस
“आता विश्वात्मके देवे, तोषोनी मज द्यावे पसायदान हे.”शांत रस
“हे कोण बोलले बोला? राजहंस माझा निजला!”करुण रस
“खबरदार जर टाच मारूनी जाल पुढे चिंधड्या उडवीन राई राई एवढ्या.”रौद्र रस
“या कातरवेळी पाहिजेस तू जवळी.”शृंगार रस
“आई म्हणोनी कोणी आईस हाक मारी.”करुण रस
“गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार.”वीर रस
“नाचत येती पऱ्या कशा, पांघरूनी धुक्याची दशा.”अद्भुत रस
“त्याचे ते शब्द ऐकून सर्वांची हसता हसता पुरेवाट झाली.”हास्य रस
१०“उठ मराठ्या उठ, ताठ कर तुझी पाठ.”वीर रस
११“स्मशानातील तो भयानक सन्नाटा आणि रडणाऱ्या कोल्ह्यांचा आवाज.”भयानक रस
१२“देहाची ही कातडी लोबंते आहे, लाळ गळते आहे, छी! काय हे!”बीभत्स रस
१३“तुझे डोळे म्हणजे जणू नीलकमलच!”शृंगार रस
१४“पाणी पाहुनी डोळा येतो रडू, ग बाई मला कोंडू नको.”करुण रस
१५“विठ्ठल विठ्ठल गजर, हरपले देहभान.”शांत रस
१६“डोळे फाडून तो लालबुंद चेहऱ्याने ओरडला.”रौद्र रस
१७“एकदा एक वाघ साडी नेसून फिरायला गेला.”हास्य रस
१८“गिधाडे त्या प्रेताचे मांस टोचून खात होती.”बीभत्स रस
१९“आकाशातून सोन्याचा पाऊस पडू लागला.”अद्भुत रस
२०“शर्थीने लढले ते शूरवीर रणांगणी.”वीर रस
२१“अवचित पडला प्रकाश, दिसले अदृश्य काही.”अद्भुत रस
२२“परमेश्वरा, तूच माझा माता आणि तूच पिता.”शांत रस
२३“अरेरे! किती हे भीषण अपघाताचे दृश्य.”करुण रस
२४“त्याच्या क्रोधाने धरती हादरू लागली.”रौद्र रस
२५“लहान मुलगा बाहुलीशी खेळताना पाहून हसू येते.”हास्य रस
२६“वाड्याच्या कोपऱ्यात पांढरे काहीतरी हालले.”भयानक रस
२७“तुझ्या विरहाने माझे मन व्याकुळ झाले आहे.”शृंगार रस
२८“गावोगावी घुमली शौर्याची गाणी.”वीर रस
२९“घाणेरडा वास आणि त्यातील किडे पाहून उलट्या झाल्या.”बीभत्स रस
३०“परमशांती मिळे जिथे, तेच हे देवालय.”शांत रस
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top