व्यक्ति / प्राणी - विशेष.
प्रसिद्ध व्यक्ती आणि त्यांची विशेषणे / पदव्या
| क्र. | प्रसिद्ध व्यक्ती | विशेषण / पदवी |
|---|---|---|
| १ | श्रीराम | मर्यादा पुरुषोत्तम |
| २ | युधिष्ठिर | धर्मराज |
| ३ | हनुमान | पवनपुत्र / श्रीराम भक्त |
| ४ | श्रावण बाळ | मातृ-पितृभक्त |
| ५ | कुंभकर्ण | झोपाळू |
| ६ | गांधीजी | महात्मा |
| ७ | अण्णाभाऊ साठे | लोकशाहीर |
| ८ | रमाबाई | पंडिता |
| ९ | सिंधुताई सपकाळ | माई |
| १० | नाना पाटील | क्रांतिसिंह |
| ११ | जवाहरलाल नेहरू | पंडित / चाचा |
| १२ | शाहू महाराज | राजर्षी |
| १३ | वाल्मिकी व व्यास | महाकवी |
| १४ | राजा हरिश्चंद्र | सत्यवचनी |
| १५ | कर्ण | सूतपुत्र / दानशूर |
| १६ | वि. दा. सावरकर | स्वातंत्र्यवीर |
| १७ | बाळ गंगाधर टिळक | लोकमान्य |
| १८ | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | भारतरत्न / घटनेचे शिल्पकार |
| १९ | शिवाजी महाराज | छत्रपती / जाणता राजा |
| २० | वल्लभभाई पटेल | लोखंडी पुरुष |
| २१ | सुभाषचंद्र बोस | नेताजी |
| २२ | रवींद्रनाथ टागोर | गुरुदेव |
| २३ | कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) | ज्ञानपीठविजेते कवी |
| २४ | जोतिबा फुले | महात्मा |
| २५ | विष्णू शास्त्री चिपळूणकर | मराठी भाषेचे शिवाजी |
| २६ | बाळशास्त्री जांभेकर | मराठी वृत्तपत्राचे जनक |
| २७ | वि. का. राजवाडे | इतिहासचार्य |
| २८ | दादाभाई नवरोजी | भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक / पितामह |
| २९ | खान अब्दुल गफार खान | सरहद्द गांधी |
| ३० | कौटिल्य | चाणक्य |
एकाच शब्दाचे मराठी आणि हिंदी भाषेतील भिन्न अर्थ
| शब्द | मराठीत अर्थ | हिंदीत अर्थ |
|---|---|---|
| चेष्टा | थट्टा / मस्करी | प्रयत्न / हालचाल (धडपड) |
| व्यस्त | पाठीमागे / उलट / भिन्न | कामात मग्न (Busy) |
| संशोधन | नवीन शोध (Research) | दुरुस्ती / सुधारणा (Correction) |
| शिक्षा | शिक्षण (Education) | सजा / दंड (Punishment) |
| यातायात | खटाटोप / दगदग | वाहतूक / दळणवळण (Traffic) |
| शासन | सरकार (Government) | सजा / दंड / शिस्त |
| प्रयत्न | प्रयत्न (Effort) | हालचाल / कृती |
| साधना | सराव / उपासना | साधन / साहित्य |
| अपेक्षा | इच्छा / गरज | तुलना (Comparison) |
| खर्च | खर्च (Expenditure) | शुद्ध (शुद्ध तूप – हिंदीत ‘खरा’) |
| गंभीर | शांत / गंभीर | खोल (Deep) |
| कल | कल / ओढा | उद्या (Tomorrow) / मशीन |
| बाहेर | घराबाहेर | वसंत ऋतू (बहार) |
| खोली | खोली (Room) | खोली (Depth – हिंदीत ‘गहराई’) |
| सूट | सवलत (Discount) | सुटका / मोकळीक |
| उधार | उधारीवर (Credit) | उद्धार (Deliverance) |
'सजीव व त्यांची राहण्याची ठिकाणे'
मराठी व्याकरणातील शब्दसंग्रहामध्ये ‘सजीव व त्यांची राहण्याची ठिकाणे’ (Homes of Animals/Birds) हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यावर सरळसेवा परीक्षेला हमखास विचारले जाणारे महत्त्वाचे शब्द खालील तक्त्यात दिले आहेत.
सजीव आणि त्यांची राहण्याची ठिकाणे (निवास)
| क्र. | सजीव (प्राणी/पक्षी/मानव) | राहण्याचे ठिकाण |
|---|---|---|
| १ | पक्षी | घरटे |
| २ | माणूस | घर / सदन / निवास |
| ३ | मुंग्या / साप | वारूळ (मुंग्यांचे) / बीळ (सापाचे) |
| ४ | हत्ती | हत्तीखाना / अंबरखाना |
| ५ | उंदीर | बीळ |
| ६ | कोंबडी | खुराडा |
| ७ | घोडा | तबेला / पागा |
| ८ | देव | मंदिर / देऊळ |
| ९ | वाघ / सिंह | गुहा |
| १० | मधमाशी | पोळे |
| ११ | गाय / म्हैस | गोठा |
| १२ | कोळी (कीटक) | जाळे |
| १३ | पोपट | पिंजरा / ढोली (झाडाची) |
| १४ | श्रीरामाचे घर | साकेत |
| १५ | घर नसलेला माणूस | बेघर / अनिकेत |
| १६ | वाघ (जंगलात राहणारा) | दर्या / गुहा |
| १७ | डुक्कर | डुकराचा वाडा |
| १८ | मेंढ्या / शेळ्या | वाडा / कोंडवाडा |
| १९ | ससा | पोकळी / बिळात |
| २० | माकड | झाड (माकडांचे राहण्याचे ठिकाण ‘झाड’ मानले जाते) |
काही महत्त्वाच्या टिप्स
- बीळ व वारूळ: साप स्वतः वारूळ बनवत नाही तो उंदीर किंवा मुंग्यांच्या रिकाम्या वारुळात किंवा बिळात राहतो.
- पागा: घोड्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणाला ‘तबेला’ म्हणतात पण सरकारी किंवा मोठ्या सैन्याच्या घोडदळाच्या जागेला ‘पागा’ म्हणतात.
- ढोली: पोपट जेव्हा निसर्गात झाडावर राहतो तेव्हा त्याला ‘ढोली’ म्हणतात आणि माणसाने पाळलेला असेल तर तो ‘पिंजऱ्यात’ असतो.
प्राणी आणि त्यांच्या पिल्लांची नावे
| क्रमांक | प्राणी / पक्षी | पिल्लाचे नाव |
|---|---|---|
| १ | गाय | वासरू / कालवड (मादी पिल्लू) |
| २ | म्हैस | रेडकू / पारडू |
| ३ | वाघ | बछडा |
| ४ | सिंह | छावा / बछडा |
| ५ | माणूस | बाळ / लेकरू |
| ६ | कुत्रा / मांजर | पिल्लू |
| ७ | हरणी | पाडस / करडू |
| ८ | घोडा | शिंगरू |
| ९ | शेळी / बकरी | करडू / कोकरू |
| १० | मेंढी | कोकरू |
| ११ | फुलपाखरू | सुरवंट |
| १२ | पक्षी | पिल्लू |
| १३ | गाढव | शिंगरू |
| १४ | हत्ती | पिल्लू (माहुत त्याला ‘छावा’ पण म्हणतात) |
| १५ | मुंगी | अळी |
काही महत्त्वाच्या टिप्स
- वाघ आणि सिंह: वाघाच्या पिल्लाला प्रामुख्याने ‘बछडा’ म्हणतात तर सिंहाच्या पिल्लाला ‘छावा’ हा शब्द अधिक योग्य मानला जातो.
- मेंढी आणि शेळी: मेंढीच्या पिल्लाला फक्त ‘कोकरू’ म्हणतात पण शेळीच्या पिल्लाला ‘करडू’ हा शब्द जास्त वापरला जातो.
- कालवड: गाईच्या मादी पिल्लाला (जी पुढे जाऊन गाय बनते) ‘कालवड’ म्हणतात.