शब्दसमूहा बद्दल एक शब्द.
मराठी व्याकरणामध्ये ‘शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द’ हा भाग शब्दसंपत्ती वाढवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. लांबलचक वाक्य न वापरता एकाच शब्दातून तो अर्थ व्यक्त करणे म्हणजे शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द होय.
खालील तक्त्यात ५० महत्त्वाचे शब्दसमूह आणि त्यांच्यासाठी वापरले जाणारे शब्द दिले आहेत त्या खाली आलेले आणि येऊ शकणारे असे सर्व आहेत.
शब्दसमूह आणि त्यासाठी एक शब्द
| क्रमांक | शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|---|
| १ | ज्याला कधीच मृत्यू नाही असा | अमर |
| २ | ज्याला कोणीही शत्रू नाही असा | अजातशत्रू |
| ३ | समाजाची सेवा करणारा | समाजसेवक |
| ४ | तिन्ही बाजूंनी पाणी असलेला प्रदेश | द्विकल्प |
| ५ | दररोज प्रसिद्ध होणारे पत्र | दैनिक |
| ६ | आठवड्यातून एकदा प्रसिद्ध होणारे | साप्ताहिक |
| ७ | पंधरा दिवसांतून एकदा प्रसिद्ध होणारे | पाक्षिक |
| ८ | महिन्यातून एकदा प्रसिद्ध होणारे | मासिक |
| ९ | वर्षातून एकदा प्रसिद्ध होणारे | वार्षिक |
| १० | इच्छिलेली वस्तू देणारा काल्पनिक वृक्ष | कल्पवृक्ष |
| ११ | इच्छिलेली वस्तू देणारी काल्पनिक गाय | कामधेनू |
| १२ | दगडावर कोरलेले लेख | शिलालेख |
| १३ | डोंगर पोखरून आरपार केलेला रस्ता | बोगदा |
| १४ | ज्याला आई-वडील नाहीत असा | अनाथ |
| १५ | ज्याचे आकलन होत नाही असे | अकलनीय |
| १६ | देवाची पूजा करणारा | पुजारी |
| १७ | पाहणारे लोक | प्रेक्षक |
| १८ | ऐकणारे लोक | श्रोते |
| १९ | भाषण देणारा | वक्ता |
| २० | लिहिणारा | लेखक |
| २१ | मोजता येणार नाही असे | अगणित / अलोट |
| २२ | विनामूल्य पाणी मिळण्याचे ठिकाण | पाणपोई |
| २३ | घोड्यांना बांधण्याची जागा | पागा / तबेला |
| २४ | दुसऱ्यावर अवलंबून असलेला | परावंबी |
| २५ | स्वतःचे काम स्वतः करणारा | स्वावलंबी |
| २६ | मोफत जेवण मिळण्याचे ठिकाण | सदावर्त / अन्नछत्र |
| २७ | ज्याला लिहिता-वाचता येत नाही असा | निरक्षर |
| २८ | ज्याला लिहिता-वाचता येते असा | साक्षर |
| २९ | आकाश जिथे जमिनीला टेकल्यासारखे वाटते ते ठिकाण | क्षितिज |
| ३० | ज्याला कशाचीही उपमा देता येणार नाही असे | अनुपम |
| ३१ | दोन नद्या एकत्र मिळण्याचे ठिकाण | संगम |
| ३२ | पायापासून डोक्यापर्यंत | आपादमस्तक |
| ३३ | खूप पाऊस पडणे | अतिवृष्टी |
| ३४ | अजिबात पाऊस न पडणे | अनावृष्टी |
| ३५ | ज्याला कशाचीही भीती नाही असा | निर्भय |
| ३६ | शत्रूला सामील झालेला | घरभेदी |
| ३७ | उपकार मानणारा | कृतज्ञ |
| ३८ | उपकार न मानणारा | कृतघ्न |
| ३९ | जुन्या मतांना चिकटून राहणारा | सनातनी / कर्मठ |
| ४० | नवीन विचारांचा स्वीकार करणारा | सुधारक |
| ४१ | ज्याला सीमा नाही असा | असीम |
| ४२ | मृत्यूवर विजय मिळवणारा | मृत्युंजय |
| ४३ | सतत काम करणारा | दीर्घोद्योगी |
| ४४ | कोणाचेही नाव न घेता लिहिलेले पत्र | निनावी |
| ४५ | माकडाचा खेळ करणारा | दरवेशी |
| ४६ | अस्वलाचा खेळ करणारा | दरवेशी |
| ४७ | सापाचा खेळ करणारा | गारुडी |
| ४८ | केलेले उपकार विसरणारा | कृतघ्न |
| ४९ | स्वतःच्या फायद्याचे बघणारा | स्वार्थी |
| ५० | गावातील लोकांची एकत्र येण्याची जागा | चावडी |
मागील वेगवेगळ्या सरळ सेवा परिक्षामध्ये आलेले – शब्दसमूह
| क्रमांक | शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|---|
| १ | मागाहून जन्मलेला (धाकटा भाऊ) | अनुज |
| २ | मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण | अन्नछत्र |
| ३ | केलेले उपकार विसरणारा | कृतघ्न |
| ४ | केलेले उपकार जाणणारा | कृतज्ञ |
| ५ | जगाचा स्वामी | जगन्नाथ |
| ६ | जन्मापासूनचे उपजत गुण | जन्मगुण |
| ७ | थोर पुरुषांच्या जन्मतिथीचा दिवस | जयंती |
| ८ | जन्मापासून कायमचा दरिद्री | जन्मदरिद्री |
| ९ | जन्मतःच श्रीमंत असलेला | गर्भश्रीमंत |
| १० | जेथे जन्म झाला आहे तो देश/ठिकाण | जन्मभूमी |
| ११ | पुष्कळ जमीन असलेला | जमीनदार |
| १२ | एकाच वेळी अनेक गोष्टींकडे लक्ष देणारा | अष्टावधानी |
| १३ | परमेश्वराशी एकरूप होणे | अद्वैत |
| १४ | मरण येईपर्यंत | आमरण |
| १५ | पायापासून डोक्यापर्यंत | आपादमस्तक |
| १६ | देव आहे असे मानणारा | आस्तिक |
| १७ | देव नाही असे मानणारा | नास्तिक |
इतर महत्वाचे शब्दसमूह
| क्रमांक | शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|---|
| १ | सतत एकटे राहण्याची आवड असलेला | एकलकोंडा |
| २ | लहान मुलाला झोपवण्यासाठी म्हटलेले गाणे | अंगाई गीत |
| ३ | पूर्वी कधीही न घडलेले / न ऐकलेले | अभूतपूर्व |
| ४ | अंग राखून (आळसाने) काम करणारा | अंगचोर |
| ५ | कानाला ऐकायला गोड लागणारे | कर्णमधुर |
| ६ | सर्व इच्छा पूर्ण करणारी काल्पनिक गाय | कामधेनू |
| ७ | डोंगरात राहणारे लोक (आदिवासी) | गिरीजन |
| ८ | ज्याच्या हातात चक्र आहे असा (विष्णू/कृष्ण) | चक्रपाणी |
| ९ | ज्याचे मुख चंद्राप्रमाणे सुंदर आहे अशी | चंद्रमुखी |
| १० | तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेले लेख | ताम्रपट |
| ११ | स्वतःचा देश सोडून दुसऱ्या देशात जाणे | देशांतर |
| १२ | नशिबावर विश्वास ठेवून वागणारा | दैववादी |
| १३ | कोणतीही अपेक्षा न ठेवणारा | निरपेक्ष |
| १४ | ज्याला कशाचीही भीती वाटत नाही असा | निर्भय |
| १५ | घरदाराला व मायभूमीला पारखा झालेला | निर्वासित |
| १६ | नाणी पाडण्याची (तयार करण्याची) जागा | टांकसाळ |
सराव करण्यासाठी काही महत्वाचे – शब्दसमूह
| क्रमांक | शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|---|
| १ | पंधरा दिवसांचा कालावधी | पंधरवडा |
| २ | निरर्थक गोष्टी किंवा गप्पा | भापडकथा |
| ३ | माकडांचा खेळ करणारा | मदारी |
| ४ | हमखास लागू पडणारा खात्रीचा उपाय | रामबाण |
| ५ | पहाटेचा सुखद समय (वेळ) | रामप्रहर |
| ६ | एका नवीन युगाची स्थापना करणारा | शककर्ता |
| ७ | दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणणारा | मनकवडा |
| ८ | शेतकऱ्यांना मिळणारे शासकीय कर्ज | तगाई |
| ९ | तिथी, वार, नक्षत्र इत्यादींची माहिती असलेली पुस्तिका | पंचांग |
| १० | दुपारच्या भोजनानंतर घेतलेली अल्प झोप | वामकुक्षी |
| ११ | ज्याला काहीही माहिती नाही असा | अनभिज्ञ |
| १२ | जे माहीत नाही ते | अज्ञात |
| १३ | ज्याला कोणीही शत्रू नाही असा | अजातशत्रू |
| १४ | ज्याला मरण नाही असा | अमर |
| १५ | जो कधीही जिंकला जात नाही असा | अजिंक्य |
| १६ | झाडांचा दाट समूह | झाडी |
| १७ | बाहेरून डौल न दाखवणारा पण खरोखरी गुणी मनुष्य | झाकलेला माणिक |
| १८ | नारळाच्या झाडाची पाने | झावल्या |
| १९ | दांडगाईने किंवा अव्यवस्थितपणे चालविलेला कारभार | झोटिंगशाही |
| २० | तंतुवाद्यावर छेडलेले मधुर स्वर | झंकार |