1 Comment / By /

शुद्ध / अशुद्ध शब्द.

शुद्धलेखनाचे काही महत्त्वाचे नियम

१. अनुस्वाराचे नियम
  • स्पष्ट उच्चार: ज्या शब्दांचा उच्चार नाकातून स्पष्टपणे होतो, त्याच अक्षरांवर अनुस्वार द्यावा.
    • उदा.: आंबा, चिंच, तंटा, निबंध.
  • अनेकवचन: नामांच्या आणि सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर अनुस्वार देणे अनिवार्य आहे.
    • उदा.: मुलांनी, लोकांना, घरांवर.
  • आदरार्थी शब्द: आदरार्थी बहुवचनाच्या वेळीही अनुस्वार येतो.
    • उदा.: आपण, तुम्हांला.
 
२. शब्दातील ‘इ’ आणि ‘उ’ कार (ऱ्हस्व-दीर्घ)
  • अंतिम अक्षर: मराठी शब्दाच्या शेवटी येणारा इ-कार किंवा उ-कार नेहमी दीर्घ लिहावा.
    • उदा.: पाटी, लाडू, वही, भाऊ, पेटी.
    • अपवाद: ‘आणि’, ‘परंतु’, ‘तथापि’, ‘यद्यपि’ हे शब्द ऱ्हस्व लिहावेत.
  • उपान्त्य अक्षर (शेवटून दुसरे):
    • जर शब्दाचे शेवटचे अक्षर ‘अ’ कारान्त (काना, मात्रा नसलेले) असेल, तर त्याआधीचा इ/उ दीर्घ असतो.
      • उदा.: कठीण, विहीर, तूप, सून, दूध.
    • जर शब्दाचे शेवटचे अक्षर दीर्घ असेल (आ, ई, ऊ, ए…), तर त्याआधीचा इ/उ ऱ्हस्व लिहावा.
      • उदा.: विळी, सुरी, फुगा, खिसा, गुळणी.
 
३. तत्सम शब्दांचे नियम
  • संस्कृतमधून मराठीत जसेच्या तसे आलेल्या शब्दांचे (तत्सम) ऱ्हस्व-दीर्घत्व मूळ संस्कृतप्रमाणेच ठेवावे.
    • उदा.: कवि, मति, नीति, गुरू, वायु (हे शब्द संस्कृतमध्ये ऱ्हस्व आहेत, म्हणून मराठीतही तसेच लिहावेत).
 
४. सामान्यरूपाचे नियम
  • शब्दाला प्रत्यय लागण्यापूर्वी त्याचे जे रूप होते, त्याला सामान्यरूप म्हणतात. सामान्यरूप होताना उपान्त्य (शेवटून दुसरे) अक्षर बदलू शकते.
    • जर उपान्त्य अक्षर ‘दीर्घ’ असेल, तर सामान्यरूपात ते ऱ्हस्व होते.
      • उदा.: गरीब 

         गरिबाला, चूल चुलीत,

५. एकाक्षरी शब्दांचा नियम
  • मराठीतील एकाक्षरी शब्दातील इ-कार किंवा उ-कार नेहमी दीर्घ लिहावा.
    • उदा.: मी, तू, ती, धू, पी, बी.
    • अपवाद: ‘नि’ (आणि या अर्थी वापरल्यास).
अशुद्ध शब्दशुद्ध शब्दस्पष्टीकरण/नियम
मजुरमजूरउपान्त्य ‘जू’ दीर्घ असावा.
मनूष्यमनुष्य‘नु’ ऱ्हस्व असावा.
विद्यार्थीविद्यार्थी‘थी’ वर रफार हवा आणि तो दीर्घ असावा.
शारीरिकशारीरिकपहिला ‘री’ दीर्घ, दुसरा ‘रि’ ऱ्हस्व.
स्मृतीदीनस्मृतिदिन‘ति’ आणि ‘दि’ दोन्ही ऱ्हस्व असावेत.
नीर्मळनिर्मळरफारापूर्वीचे ‘नि’ ऱ्हस्व असते.
नीर्मितीनिर्मिती‘नि’ ऱ्हस्व आणि ‘ती’ दीर्घ असावी.
पूत्रपुत्र‘पु’ ऱ्हस्व असावा.
आदीवासीआदिवासी‘दि’ ऱ्हस्व असावा.
चीत्तचित्त‘चि’ ऱ्हस्व असावा.
अतीथीअतिथी‘ति’ ऱ्हस्व आणि ‘थी’ दीर्घ.
आर्थीकआर्थिकरफाराचे अक्षर ‘थि’ ऱ्हस्व असावे.
आशीर्वादआशीर्वाद‘शी’ दीर्घ आणि रफार ‘वा’ वर हवा.
अभ्यूदयअभ्युदय‘यु’ ऱ्हस्व असावा.
औपचारीकऔपचारिक‘रि’ ऱ्हस्व असावा.
उत्कृष्टउत्कृष्ट‘कृ’ मध्ये ऋ-कार हवा.
अनूसूभाअनसूयाशुद्ध रूप ‘अनसूया’ असे आहे.
मोळीमोळी‘ळी’ दीर्घ असावी.
क्वचीतक्वचित‘चि’ ऱ्हस्व असावा.
मातोश्रीमातृश्रीशुद्ध तत्सम रूप ‘मातृश्री’.
दीवादिवा‘दि’ ऱ्हस्व असावा.
भावपुर्णभावपूर्णरफाराचे ‘पू’ दीर्घ असावे.
वीद्वानविद्वान‘वि’ ऱ्हस्व असावा.
लडीवाळलडिवाळ‘डि’ ऱ्हस्व असावा.
उत्सुकउत्सुक‘सु’ ऱ्हस्व असावा.
जपूनजपून‘पू’ दीर्घ असावा.
शिळशीळ‘शी’ दीर्घ असावा.
पाऊलखूणापाऊलखुणा‘खु’ ऱ्हस्व असावा.
संधिसंधीमराठीत ‘धी’ दीर्घ लिहितात.
आभिमानअभिमान‘अ’ हवा, ‘आ’ नाही.
फूगडीफुगडी‘फु’ ऱ्हस्व असावा.
उतपातउत्पात‘त्’ अर्धा हवा.
हिरविहिरवीअंत्य ‘वी’ दीर्घ असावी.
पांढरिपांढरीअंत्य ‘री’ दीर्घ असावी.
उदरिउदरीअंत्य ‘री’ दीर्घ असावी.
माणीकमोतिमाणिकमोती‘णि’ ऱ्हस्व, ‘ती’ दीर्घ.
हीमालयहिमालय‘हि’ ऱ्हस्व असावा.
स्फूर्तीस्फूर्ती‘फू’ दीर्घ आणि रफार हवा.
सुर्योदयसूर्योदय‘सू’ दीर्घ आणि ‘र्यो’ वर रफार.
वैमानिकवैमानिक‘नि’ ऱ्हस्व असावा.
स्मीतस्मित‘मि’ ऱ्हस्व असावा.
दूतनीवासदूतनिवास‘नि’ ऱ्हस्व असावा.
सचीत्रसचित्र‘चि’ ऱ्हस्व असावा.
पारंपारीकपारंपारिक‘रि’ ऱ्हस्व असावा.
उबंरटाउंबरठाशुद्ध रूप ‘उंबरठा’.
बूद्धीबुद्धी‘बु’ ऱ्हस्व असावा.
तिर्थस्थानतीर्थस्थान‘ती’ दीर्घ असावा.
पूष्पपुष्प‘पु’ ऱ्हस्व असावा.
डूंबलोडुंबलो‘डु’ वर केवळ अनुस्वार हवा.
अपुर्वअपूर्व‘पू’ दीर्घ आणि रफार.
स्वभावीकस्वाभाविक‘वा’ हवा आणि ‘वि’ ऱ्हस्व.
धर्मधर्म‘म’ वर रफार हवा.
लोकप्रीयलोकप्रिय‘प्रि’ ऱ्हस्व असावा.
जोडीदारजोडीदार‘डी’ दीर्घ असावी.
घोंगडिघोंगडीअंत्य ‘डी’ दीर्घ असावी.
वरीष्ठवरिष्ठ‘रि’ ऱ्हस्व असावा.
स्मृतिस्मृतीमराठीत ‘ती’ दीर्घ लिहितात.
व्याधिव्याधीअंत्य ‘धी’ दीर्घ असावी.
शीपाईशिपाई‘शि’ ऱ्हस्व असावा.
स्फुरनस्फुरण‘ण’ हवा, ‘न’ नाही.
सूगरणसुगरण‘सु’ ऱ्हस्व असावा.
तूकातुका‘तु’ ऱ्हस्व असावा.
उत्सवउत्सव‘त्’ अर्धा हवा.
उटाहरणउदाहरणशुद्ध रूप ‘उदाहरण’.
ओळखओळख‘ळ’ हवा.
उच्चउच्च‘च्च’ द्वित्व हवे.
गुरुजिगुरुजी‘जी’ दीर्घ असावा.
अशुद्ध शब्दशुद्ध शब्दस्पष्टीकरण / नियम
निरोगनीरोग‘नी’ हा उपसर्ग लागताना तो दीर्घ होतो.
निलिमानीलिमासंस्कृत नियमानुसार ‘नी’ दीर्घ आणि ‘लि’ ऱ्हस्व असावा.
कौतूककौतुक‘तु’ ऱ्हस्व असावा, कारण शेवटचे अक्षर ‘क’ अ-कारान्त आहे.
शिर्षकशीर्षकरफारापूर्वीचे अक्षर नेहमी दीर्घ लिहावे.
दुधदूधशब्दाचे शेवटचे अक्षर ‘अ’ असेल तर उपान्त्य ‘ऊ’ दीर्घ असतो.
विहीरविहीर‘ही’ दीर्घ लिहावा.
गणितगणिततत्सम शब्दातील ‘णि’ ऱ्हस्व असतो.
मंदीरमंदिर‘दि’ ऱ्हस्व असावा.
प्रतिक्षाप्रतीक्षा‘ती’ दीर्घ लिहावा.
सहकुटुंबसहकुटुंब‘कु’ आणि ‘टु’ दोन्ही ऱ्हस्व असावेत.
सुर्यसूर्यरफारापूर्वीचे ‘सू’ दीर्घ लिहावे.
भुगोलभूगोल‘भू’ दीर्घ असावा.
शितीजक्षितिज‘क्षि’ आणि ‘ति’ दोन्ही ऱ्हस्व असावेत.
महत्वमहत्त्वयात दोन ‘त्’ असतात (महत् + त्व).
जिज्ञासूजिज्ञासूशब्दाचे शेवटचे अक्षर ‘ऊ’ कारान्त असल्यास ते दीर्घ लिहावे.
अशुद्ध शब्दशुद्ध शब्दस्पष्टीकरण/नियम
माहितीमाहितीउपान्त्य ‘हि’ दीर्घ लिहिण्याचा नियम आहे.
आर्शिवादआशीर्वादरफार हा ज्या अक्षराचा उच्चार नंतर होतो त्यावर द्यावा (श नंतर ‘र’ चा उच्चार होतो म्हणून ‘वा’ वर रफार).
परिक्षापरीक्षाहा संस्कृत (तत्सम) शब्द आहे, संस्कृतमध्ये ‘री’ दीर्घ असतो.
कवीयत्रीकवयित्री‘य’ ला पहिली वेलांटी आणि ‘त्र’ ला दुसरी वेलांटी हाच क्रम बरोबर आहे.
आशिषआशीषसंस्कृतमधील नियमानुसार ‘शी’ दीर्घ असावा.
शरिरशरीरसंस्कृतमध्ये उपान्त्य ‘री’ दीर्घ आहे.
उज्वलउज्ज्वलयात दोन ‘ज’ अर्धे एकमेकांना जोडलेले असतात (उत् + ज्वल).
प्रतिकुलप्रतिकूल‘ति’ ऱ्हस्व आणि ‘कू’ दीर्घ असावा.
कुटूंबकुटुंब‘टु’ वर अनुस्वार असतो, तो दीर्घ नसतो.
पाहीजेपाहिजे‘हि’ ऱ्हस्व लिहिणे हा मराठीतील प्रमाण नियम आहे.
आधूनिकआधुनिक‘धु’ ऱ्हस्व असावा.
शारिरीकशारीरिकपहिला ‘री’ दीर्घ आणि दुसरा ‘रि’ ऱ्हस्व असावा.
कीर्तीकीर्तीसंस्कृतमध्ये ‘की’ दीर्घ आणि ‘र्ति’ ऱ्हस्व असते, मराठीत दोन्ही दीर्घ चालतात पण ‘की’ नेहमी दीर्घच हवा.
दीपावलीदीपावली‘दी’ नेहमी दीर्घ लिहावा.
हत्तीणीहत्तिणीसामान्यरूप होताना किंवा प्रत्यय लागताना उपान्त्य अक्षर ऱ्हस्व होते.

Related Posts

1 thought on “शुद्ध / अशुद्ध शब्द”

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top