शब्दसिद्धी.

मराठी व्याकरणामध्ये ‘शब्दसिद्धी’ म्हणजे शब्द कसा तयार झाला आहे, याचा अभ्यास होय. भाषेत काही शब्द मूळचे असतात, तर काही दुसऱ्या भाषेतून आलेले किंवा प्रत्यय लागून तयार झालेले असतात.
मराठीतील शब्दसिद्धीचे मुख्य दोन प्रकार पडतात
१. सिद्ध शब्द: जे भाषेत मूळचे असतात.
२. साधित शब्द: जे मूळ शब्दाला उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून तयार होतात.
 
खाली त्याचा सविस्तर तक्ता दिला आहे
 
१. सिद्ध शब्द  – हे शब्द भाषेत स्वतंत्रपणे राहतात, त्यांना कोणतेही प्रत्यय लागलेले नसतात.
 
प्रकारस्पष्टीकरणउदाहरणे
तत्समसंस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले.राजा, भूगोल, कवी, उत्सव, भीती.
तद्भवसंस्कृतमधून बदल होऊन आलेले.घर (गृह), सासू (श्वश्रू), चाक (चक्र).
देशज (देशी)जे मूळ महाराष्ट्रातील बोलीभाषेतले आहेत.ओटा, डोंगर, झाड, बाजरी, गुडघा.
परभाषीयइतर भाषांतून आलेले (कानडी, गुजराती इ.)खूर्ची, तंबाखू, साबण, बटाटा.
 

 
२. साधित शब्द – मूळ शब्दाला काही जोडून जे नवीन शब्द बनतात, त्यांना साधित शब्द म्हणतात.

 

 
प्रकारस्पष्टीकरणउदाहरणे
उपसर्गघटितशब्दाच्या सुरुवातीला अक्षर जोडणे.अधर्म, अनुभव, अतिशय, प्रतिदिन.
प्रत्ययघटितशब्दाच्या शेवटी अक्षर जोडणे.प्रेमळ, जनता, मानुसकी, खेळणे.
अभ्यस्तएकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होणे.घरघर, शेजारी-पाजारी, दगड-बिगड.
सामासिकदोन शब्द एकत्र येऊन बनलेले.राजवाडा, मीठभाकर, प्रतिदिन.
अभ्यासासाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स
  • तत्सम vs तद्भव: संस्कृतसारखा कठीण उच्चार वाटला की तो तत्सम आणि सोपा (मराठी वळणाचा) वाटला की तद्भव.
  • परभाषीय शब्द: पोर्तुगीज (बटाटा, कोबी), फारसी (नमुना, हुकूम), कानडी (अक्का, अण्णा) हे शब्द वारंवार विचारले जातात.
  • अभ्यस्त शब्द: यात तीन प्रकार असतात:
    १. पूर्णभ्यस्त: तोच शब्द पुन्हा येणे (लाल-लाल).
    २. अंशभ्यस्त: थोडा बदल होऊन येणे (बारीक-सारीक).
    ३. अनुकरणवाचक: आवाज दर्शक शब्द (कडकडाट).
तत्सम आणि तद्भव शब्दांची यादी
 
क्रमांकतत्सम शब्द (संस्कृत मूळ)तद्भव शब्द (मराठी बदललेले रूप)
१गृहघर
२दुग्धदूध
३चक्रचाक
४हस्तहात
५पर्णपान
६ग्रामगाव
७पदपाय
८कर्णकान
९कर्मकाम
१०अश्रुआसू
११अग्निआग
१२काष्ठकाठी / लाकूड
१३भ्रातृभाऊ
१४श्वश्रूसासू
१५मुखतोंड
१६मिष्टगोड
१७विद्युत्वीज
१८दधिदही
१९ओष्ठओठ
२०नक्रसुसर / नाका
२१तृणगवत
२२काककावळा
२३क्षेत्रशेत
२४सूत्रसुत
२५सूर्यसूरज (मराठीत सूर्य तत्सम वापरतात, पण सूरज तद्भव आहे)
 

 
लक्षात ठेवण्यासाठी सोपी टिप
  • तत्सम शब्द: हे शब्द उच्चारायला थोडे कठीण किंवा संस्कृत वाटतात. (उदा. मति, प्रीती, भूगोल, कवी).
  • तद्भव शब्द: संस्कृत शब्दांचे सोपे रूप करून आपण मराठीत वापरतो, त्यांना तद्भव म्हणतात. (उदा. हाताचे मूळ ‘हस्त’ आहे).
विविध भाषांतून मराठीत आलेले शब्द
 
क्र.देशी शब्दगुजराती शब्दअरबी शब्दफारशी शब्दकानडी शब्दपोर्तुगीज शब्द
१डोंगरदादरअर्जनमुनाअक्काबटाटा
२झाडडबाजाहीरहुकूमअण्णाकोबी
३दगडशेठकर्जकागदतूपहापूस
४धोंडाघीसाहेबजमीनभाकरीतंबाखू
५पोररिकामटेकडाहुशारखर्चगड्डाबिजागरी
६बाजरीगरबामालमत्तापेस्तरचिंधीपगार
७लुगडेदलालमसालाअत्तरखलबत्ताचावी
८झोपढोकळातकारखानाकांबळेघमेले
९गुडघाजिलबीमुदतबाजारविळीलिलाव
१०ओटाडबेवालानक्कलकामगारकिल्लीसाबुदाणा
 

 
काही लक्षात ठेवण्याच्या सोप्या टिप्स
  • देशी: हे शब्द मूळ महाराष्ट्रातील बोलीभाषेतले आहेत ज्यांचे मूळ संस्कृतमध्ये सापडत नाही.
  • कानडी: घरातील व नात्यातील अनेक शब्द (अक्का, अण्णा, तूप, भाकरी) कानडीतून आले आहेत.
  • पोर्तुगीज: स्वयंपाकघरातील वस्तू आणि काही फळे (बटाटा, चावी, पगार, कोबी) पोर्तुगीज आहेत.
  • अरबी व फारशी: हे शब्द शासन, प्रशासन आणि कायद्याशी संबंधित जास्त आढळतात (दाद, फिर्याद, हुकूम).
मराठी शब्दसिद्धीमधील साधित शब्दांचे प्रकार, त्यांची ओळख आणि उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत
 
१. उपसर्गघटित शब्द
ओळख/स्पष्टीकरण: शब्दाच्या सुरुवातीला जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना ‘उपसर्ग’ म्हणतात. अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘उपसर्गघटित शब्द’ म्हणतात. उपसर्गांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसला तरी ते शब्दाचा अर्थ बदलतात.
 
क्रमांकउपसर्गउपसर्गघटित शब्द
१अअधर्म, अज्ञान, अचूक
२अतिअतिशय, अतिवृष्टी, अतिक्रमण
३अनुअनुभव, अनुकरण, अनुमोदन
४प्रतिप्रतिदिन, प्रतिकुल, प्रतिध्वनी
५बेबेसावध, बेअक्कल, बेडर
 

 
२. प्रत्ययघटित शब्द
ओळख/स्पष्टीकरण: शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना ‘प्रत्यय’ म्हणतात. अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘प्रत्ययघटित शब्द’ म्हणतात.
 
क्रमांकप्रत्ययप्रत्ययघटित शब्द
१इतआनंदित, प्रफुल्लित, रचित
२आळूदयाळू, झोपाळू, मायाळू
३त्वजडत्व, मनुष्यत्व, कर्तृत्व
४गिरीगुलामगिरी, लुच्चेगिरी, फसवेगिरी
५करीशेतकरी, वारकरी, पहारेकरी
 

 
३. अभ्यस्त शब्द (दोन वेळा येणारे शब्द)
अभ्यस्त शब्दांचे तीन मुख्य उपप्रकार पडतात
 
अ) पूर्णाभ्यस्त शब्द
ओळख: एक पूर्ण शब्द पुन्हा जसाच्या तसा येऊन जो जोडशब्द तयार होतो, त्याला ‘पूर्णाभ्यस्त’ म्हणतात.
 
क्रमांकउदाहरण १उदाहरण २उदाहरण ३
१घरघरतुकडे-तुकडेलाल-लाल
२क्षणोक्षणीहळूहळूजागो जागी
ब) अंशाभ्यस्त शब्द
ओळख: जेव्हा शब्दाची पुनरावृत्ती होताना एखादे अक्षर बदलून येते किंवा जोडीला निरर्थक शब्द येतो, त्याला ‘अंशाभ्यस्त’ म्हणतात.
 
क्रमांकउदाहरण १उदाहरण २उदाहरण ३
१शेजारी-पाजारीदगड-बिगडबारीक-सारीक
२अर्धा-मुर्धागोडधोडअदलाबदल
 
क) अनुकरणवाचक शब्द (नादवाचक)
ओळख: ज्या शब्दांमधून एखाद्या ध्वनीचा किंवा आवाजाचा भास होतो (नाद निर्माण होतो) त्यांना ‘अनुकरणवाचक’ शब्द म्हणतात.
 
क्रमांकउदाहरण १उदाहरण २उदाहरण ३
१कडकडाटखळखळगडगडणे
२किरकिरझगमगाटटिकटिक
 

महत्त्वाची टीप: हे सर्व शब्द ‘साधित’ श्रेणीत येतात कारण ते मूळ शब्दांपासून (सिद्ध शब्दांपासून) बनवलेले आहेत.

1 thought on “शब्दसिद्धी”

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top