शब्दांच्या जाती - मराठी व्याकरण

शब्दांच्या जाती.

शब्दांचे असे आठ प्रकार आहेत त्यांनाच शब्दांच्या आठ जाती असे म्हणतात. बदल होणे याला व्याकरणात विकार असे म्हणतात. शब्दांच्या आठ जातींपैकी नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद ही चार विकारी आहेत म्हणजेच त्यांच्यात लिंग, वचन, विभक्ती यामुळे बदल होतो.क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी ही चार अविकारी आहेत म्हणजेच त्यांच्यात लिंग, वचन, विभक्ती यामुळे बदल होत नाही

विकारी व अविकारी यांना अनुक्रमे सव्यय व अव्यय असे म्हणतात.

१. नाम

टिप: कोणत्याही प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या किंवा काल्पनिक वस्तूला दिलेल्या नावाला ‘नाम’ म्हणतात.
उदाहरणे

व्यक्ती/प्राणी	वस्तू	गुण/भाव
राहुल, वाघ, मुलगी	वही, दगड, अमृत	प्रामाणिकपणा, गोडी, आनंद

२. सर्वनाम

टिप: वाक्यात नामाचा वारंवार होणारा उच्चार टाळण्यासाठी नामाच्या ऐवजी येणाऱ्या शब्दाला ‘सर्वनाम’ म्हणतात.
उदाहरणे

मुख्य सर्वनामे	उदाहरणे
प्रथम पुरुषी	मी, आम्ही
द्वितीय पुरुषी	तू, तुम्ही
तृतीय पुरुषी	तो, ती, ते, त्या
इतर	हा, जो, कोण, काय, आपण

३. विशेषण

टिप: नाम किंवा सर्वनामाबद्दल विशेष माहिती सांगून त्या नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या शब्दाला ‘विशेषण’ म्हणतात.
उदाहरणे

गुण विशेषण	संख्या विशेषण	परिमाण विशेषण
हुशार मुलगा	दहा फुले	थोडे पाणी
ताजी फळे	पाचवी इयत्ता	भरपूर कष्ट

४. क्रियापद

टिप: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला ‘क्रियापद’ म्हणतात. हे सहसा वाक्याच्या शेवटी येते.
उदाहरणे

सकर्मक	अकर्मक	संयुक्त
राम आंबा खातो.	तो जोरात पळाला.	मुले खेळू लागली.

५. क्रियाविशेषण अव्यय

टिप: क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या अविकारी शब्दाला ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ म्हणतात. (क्रिया कुठे, कधी, कशी घडली?)
उदाहरणे

काळ (कधी?)	स्थळ (कुठे?)	रीत (कशी?)
दररोज, नित्य	येथे, खाली	हळू, झटपट

६. शब्दयोगी अव्यय

टिप: जे शब्द नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येतात आणि त्यांचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवतात.
उदाहरणे

शब्द	जोडलेले अव्यय	पूर्ण शब्द
घर	समोर	घरासमोर
झाड	वर	झाडावर
शाळा	जवळ	शाळेजवळ

७. उभयान्वयी अव्यय

टिप: दोन किंवा अधिक शब्द किंवा वाक्ये जोडणाऱ्या शब्दांना ‘उभयान्वयी अव्यय’ म्हणतात.
उदाहरणे

जोडणारे शब्द	उदाहरण वाक्य
आणि, व	राम आणि श्याम शाळेत गेले.
पण, परंतु	पाऊस पडला पण थंडावा नाही.
कारण	तो आला नाही कारण तो आजारी होता.

८. केवलप्रयोगी अव्यय

टिप: आपल्या मनातील आनंद, आश्चर्य, दुःख यांसारख्या भावना व्यक्त करणाऱ्या उद्गारवाचक शब्दांना ‘केवलप्रयोगी अव्यय’ म्हणतात.
उदाहरणे

भावना	केवलप्रयोगी शब्द
आश्चर्य	अबब!, अरेच्या!
प्रशंसा	शाब्बास!, वा!
दुःख	अरेरे!, आई गं!

परत एकदा रिवीयजन करू

१. विकारी शब्द (सव्यय) – ज्यांच्या रूपात बदल होतो

जातीचे नाव	थोडक्यात अर्थ	उदाहरण
नाम	व्यक्ती, वस्तू किंवा स्थळाचे नाव	मुलगा, शाळा, साखर
सर्वनाम	नामाऐवजी येणारा शब्द	मी, तू, तो, हा, कोण
विशेषण	नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणारा शब्द	हुशार, गोड, उंच
क्रियापद	वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा क्रियावाचक शब्द	खातो, पळाला, आहे

२. अविकारी शब्द (अव्यय) – ज्यांच्या रूपात बदल होत नाही

जातीचे नाव	थोडक्यात अर्थ	उदाहरण
क्रियाविशेषण अव्यय	क्रियेबद्दल अधिक माहिती सांगणारा शब्द	हळू, काल, तिथे
शब्दयोगी अव्यय	नामाला जोडून येणारा शब्द	झाडावर, घरासमोर
उभयान्वयी अव्यय	दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडणारा शब्द	आणि, व, पण, परंतु
केवलप्रयोगी अव्यय	मनातील भावना व्यक्त करणारा शब्द	अबब!, अरेरे!, शाब्बास!

येथे शब्दांच्या ८ जातींची एकत्रित ३० मिश्र उदाहरणे दिली आहेत जेणेकरून तुम्हाला सराव करणे सोपे जाईल आणि वर्गीकरण लक्ष्यात येईल.

क्र.	शब्द	शब्दाची जात
१	सह्याद्री	नाम (विशेषनाम)
२	आम्ही	सर्वनाम
३	कडू	विशेषण
४	लिहितो	क्रियापद
५	सावकाश	क्रियाविशेषण अव्यय
६	टेबलाखाली	शब्दयोगी अव्यय
७	अथवा	उभयान्वयी अव्यय
८	छी!	केवलप्रयोगी अव्यय
९	प्रामाणिकपणा	नाम (भाववाचक नाम)
१०	स्वतः	सर्वनाम
११	ताजी	विशेषण
१२	बघितले	क्रियापद
१३	उद्या	क्रियाविशेषण अव्यय
१४	शाळेजवळ	शब्दयोगी अव्यय
१५	किंवा	उभयान्वयी अव्यय
१६	बापरे!	केवलप्रयोगी अव्यय
१७	नदी	नाम (सामान्यनाम)
१८	कोण	सर्वनाम (प्रश्नार्थक)
१९	दुप्पट	विशेषण (संख्यावाचक)
२०	धावतो	क्रियापद
२१	सतत	क्रियाविशेषण अव्यय
२२	मित्रासह	शब्दयोगी अव्यय
२३	म्हणून	उभयान्वयी अव्यय
२४	शी!	केवलप्रयोगी अव्यय
२५	धैर्य	नाम (भाववाचक नाम)
२६	जो	सर्वनाम (संबंधी)
२७	निळा	विशेषण (गुणवाचक)
२८	होता	क्रियापद (सहायी)
२९	तिथे	क्रियाविशेषण अव्यय
३०	परंतु	उभयान्वयी अव्यय