समास
मराठी व्याकरणामध्ये ‘समास’ म्हणजे शब्दांचे एकत्रीकरण होय. बोलण्याच्या ओघात आपण शब्दांमधील परस्पर संबंधाचे शब्द (विभक्ती प्रत्यय) गाळून जो नवीन जोडशब्द तयार करतो, त्याला ‘सामासिक शब्द’ म्हणतात.
१. प्रस्तावना व व्याख्या
- समास: दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन जो जोडशब्द तयार होतो, त्या प्रक्रियेला ‘समास’ म्हणतात.
- विग्रह: सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला हे स्पष्ट करून सांगण्याला ‘विग्रह’ म्हणतात.
- उदा: ‘पोळीसाठी पाट’ न म्हणता आपण ‘पोळपाट’ म्हणतो. (पोळपाट = सामासिक शब्द, पोळीसाठी पाट = विग्रह).
२. समासाचे मुख्य प्रकार
समासात कोणते पद (शब्द) महत्त्वाचे आहे, त्यावरून ४ मुख्य प्रकार पडतात
| समासाचे नाव | महत्त्वाचे पद | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| १. अव्ययीभाव समास | पहिले पद | पहिले पद महत्त्वाचे असून ते बहुधा अव्यय असते. |
| २. तत्पुरुष समास | दुसरे पद | दुसरे पद महत्त्वाचे असून अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द विग्रहात लिहावा लागतो. |
| ३. द्वंद्व समास | दोन्ही पदे | दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान महत्त्वाची असतात. |
| ४. बहुव्रीहि समास | दोन्ही पदे गौण | दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो. |
३. प्रकारानुसार उदाहरण
| सामासिक शब्द | विग्रह | समासाचा प्रकार |
|---|---|---|
| प्रतिदिन | प्रत्येक दिवशी | अव्ययीभाव |
| यथाशक्ती | शक्तीप्रमाणे | अव्ययीभाव |
| राजवाडा | राजाचा वाडा | तत्पुरुष |
| क्रीडांगण | क्रीडेसाठी अंगण | तत्पुरुष |
| आई-वडील | आई आणि वडील | द्वंद्व |
| कष्ट-सुख | कष्ट किंवा सुख | द्वंद्व |
| नीलकंठ | ज्याचा कंठ निळा आहे असा तो (शंकर) | बहुव्रीहि |
| लंबोदर | ज्याचे उदर लांब आहे असा तो (गणपती) | बहुव्रीहि |
समासाचे महत्त्वाचे उपप्रकार त्यांचे स्पष्टीकरण आणि उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत
१. द्विगु समास (तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार)
स्पष्टीकरण: ज्या सामासिक शब्दातील पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि त्या शब्दावरून एका समुच्चयाचा (गटाचा) बोध होतो, त्याला ‘द्विगु समास’ म्हणतात.
| सामासिक शब्द | विग्रह (स्पष्टीकरण) |
|---|---|
| त्रिभुवन | तीन भुवनांचा समूह |
| पंचवटी | पाच वडांचा समूह |
| नवरात्र | नऊ रात्रींचा समूह |
| सप्ताह | सात दिवसांचा समूह |
| बाराभाई | बारा भाईंचा (भावांचा) समूह |
२. कर्मधारय समास (तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार)
स्पष्टीकरण: ज्या समासातील दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात आणि त्यांच्यातील संबंध ‘विशेषण-विशेष्य’ किंवा ‘उपमान-उपमेय’ असा असतो, त्याला ‘कर्मधारय समास’ म्हणतात.
| सामासिक शब्द | विग्रह (स्पष्टीकरण) |
|---|---|
| नीलकमल | निळे असे कमळ |
| रक्तचंदन | रक्तासारखे तांबडे चंदन |
| मुखकमल | कमल सारखे मुख |
| विद्याधन | विद्या हेच धन |
| महादेव | महान असा देव |
३. द्वंद्व समासाचे उपप्रकार
द्वंद्व समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात, पण विग्रह करण्याच्या पद्धतीवरून त्याचे ३ प्रकार पडतात:
अ) इतरेतर द्वंद्व: विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’ या शब्दांचा वापर करावा लागतो.
ब) वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ या विकल्पांचा वापर करावा लागतो.
क) समाहार द्वंद्व: विग्रहात पदांच्या अर्थाशिवाय त्या जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश असतो.
ब) वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ या विकल्पांचा वापर करावा लागतो.
क) समाहार द्वंद्व: विग्रहात पदांच्या अर्थाशिवाय त्या जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश असतो.
| सामासिक शब्द | विग्रह | उपप्रकाराचे नाव |
|---|---|---|
| आई-वडील | आई आणि वडील | इतरेतर द्वंद्व |
| ने-आण | ने आणि आण | इतरेतर द्वंद्व |
| पाप-पुण्य | पाप किंवा पुण्य | वैकल्पिक द्वंद्व |
| खरेखोटे | खरे किंवा खोटे | वैकल्पिक द्वंद्व |
| चहापाणी | चहा, पाणी व फराळाचे इतर पदार्थ | समाहार द्वंद्व |
| केरकचरा | केर, कचरा व इतर टाकाऊ वस्तू | समाहार द्वंद्व |
४. मध्यमपदलोपी समास (तत्पुरुषचा उपप्रकार)
स्पष्टीकरण: ज्या समासात विग्रह करताना पहिल्या पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध दाखवणारी मधली पदे गाळली जातात, त्यास ‘मध्यमपदलोपी समास’ म्हणतात.
| सामासिक शब्द | विग्रह (स्पष्टीकरण) |
|---|---|
| पुरणपोळी | पुरण घालून तयार केलेली पोळी |
| कांदापोहे | कांदे घालून तयार केलेले पोहे |
| बटाटेभात | बटाटे घालून तयार केलेला भात |
| मावसभाऊ | मावशीचा मुलगा या नात्याने भाऊ |
५. नञ् तत्पुरुष समास
स्पष्टीकरण: ज्या समासातील पहिले पद नकारार्थी असते (अ, अन्, न, ना, बे, नि यांसारखे उपसर्ग), त्याला ‘नञ् तत्पुरुष’ म्हणतात.
| सामासिक शब्द | विग्रह |
|---|---|
| अयोग्य | योग्य नसलेला |
| नापसंत | पसंत नसलेला |
| अहिंसा | हिंसा नसलेली |
| निरपराध | अपराध नसलेला |
“समास ओळखण्याच्या काही टिप्स”
१. ‘प्रधान पद’ ओळखण्याची ट्रिक
समास ओळखण्यासाठी कोणत्या शब्दावर जास्त जोर दिला जातोय किंवा क्रियापद कोणाशी संबंधित आहे हे पहा.
- अव्ययीभाव: क्रिया कोठे किंवा कशी घडली? (उदा. प्रतिदिन – रोज, गावोगावी – प्रत्येक गावात).
- तत्पुरुष: शेवटचा शब्द महत्त्वाचा असतो. (उदा. राजवाडा – यात ‘वाडा’ महत्त्वाचा आहे, ‘राजा’ नाही).
- द्वंद्व: दोन्ही शब्दांना महत्त्व असते. (उदा. आई-वडील – दोघेही महत्त्वाचे).
- बहुव्रीहि: तिसऱ्याच व्यक्तीचा विचार येतो. (उदा. गजानन – डोळे मिटले की गणपती दिसतो).
२. उपप्रकार ओळखण्याच्या सोप्या खुणा
- संख्या दिसली की ‘द्विगु’: शब्दाच्या सुरुवातीला संख्या (उदा. त्रिभुवन, पंचवटी, दशमुख – पण दशमुख मध्ये तिसरा अर्थ निघतो म्हणून तो बहुव्रीहि).
- नकार दिसला की ‘नञ् तत्पुरुष’: अ, अन्, ना, बे, नि यांसारखे शब्द सुरुवातीला आले की तो नञ् तत्पुरुष (उदा. अयोग्य, नापसंत).
- खाद्यपदार्थ दिसले की ‘मध्यमपदलोपी’: सहसा खाण्यापिण्याचे शब्द यात येतात (उदा. पुरणपोळी, कांदापोहे).
३. द्वंद्व समासाचा गोंधळ टाळा
- दोन्ही हवे असतील (आणि/व): इतरेतर द्वंद्व (उदा. आई आणि वडील).
- दोन्हीपैकी एकच हवे असेल (किंवा/वा): वैकल्पिक द्वंद्व (उदा. पाप किंवा पुण्य, खरे किंवा खोटे).
- वगैरे/इतर गोष्टी (इत्यादी): समाहार द्वंद्व (उदा. चहापाणी – यात चहा, पाणी आणि बिस्किट इत्यादी येतात).
४. बहुव्रीहि आणि कर्मधारय मधील फरक
- जर शब्द फक्त वर्णन करत असेल तर तो कर्मधारय (उदा. पीतांबर – पिवळे वस्त्र).
- जर त्या शब्दावरून एखाद्या देवाचा किंवा तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होत असेल तर तो बहुव्रीहि (उदा. पीतांबर – पिवळे वस्त्र परिधान करणारा तो – ‘विष्णू’).
५. विग्रहावर लक्ष द्या
कधीकधी एकच शब्द दोन वेगळ्या समासात येऊ शकतो, हे त्याच्या विग्रहावर अवलंबून असते.
- उदा. दशमुख
- दहा मुखांचा समूह = द्विगु
- दहा आहेत मुखे ज्याला असा तो (रावण) = बहुव्रीहि (परीक्षेत सहसा बहुव्रीहि उत्तर बरोबर दिले जाते).
अभ्यासासाठी काही उदाहरणे.
| सामासिक शब्द | समासाचा प्रकार |
|---|---|
| १. यथाशक्ती | अव्ययीभाव |
| २. प्रतिदिन | अव्ययीभाव |
| ३. आमरण | अव्ययीभाव |
| ४. गावोगावी | अव्ययीभाव |
| ५. दररोज | अव्ययीभाव |
| ६. राजवाडा | विभक्ती तत्पुरुष |
| ७. सुखप्राप्त | विभक्ती तत्पुरुष |
| ८. क्रीडांगण | विभक्ती तत्पुरुष |
| ९. तोंडपाठ | विभक्ती तत्पुरुष |
| १०. वनभोजन | विभक्ती तत्पुरुष |
| ११. महादेव | कर्मधारय |
| १२. नीलकमल | कर्मधारय |
| १३. मुखकमल | कर्मधारय |
| १४. विद्याधन | कर्मधारय |
| १५. घनश्याम | कर्मधारय |
| १६. पंचवटी | द्विगु |
| १७. नवरात्र | द्विगु |
| १८. त्रिभुवन | द्विगु |
| १९. सप्ताह | द्विगु |
| २०. त्रैलोक्य | द्विगु |
| २१. पुरणपोळी | मध्यमपदलोपी |
| २२. कांदापोहे | मध्यमपदलोपी |
| २३. साखरभात | मध्यमपदलोपी |
| २४. चुलतभाऊ | मध्यमपदलोपी |
| २५. मावसबाहीण | मध्यमपदलोपी |
| २६. अयोग्य | नञ् तत्पुरुष |
| २७. नापसंत | नञ् तत्पुरुष |
| २८. अनादर | नञ् तत्पुरुष |
| २९. अज्ञान | नञ् तत्पुरुष |
| ३०. नापीक | नञ् तत्पुरुष |
| ३१. आई-वडील | इतरेतर द्वंद्व |
| ३२. हरिहर | इतरेतर द्वंद्व |
| ३३. स्त्री-पुरुष | इतरेतर द्वंद्व |
| ३४. कृष्णार्जुन | इतरेतर द्वंद्व |
| ३५. ने-आण | इतरेतर द्वंद्व |
| ३६. खरेखोटे | वैकल्पिक द्वंद्व |
| ३७. पापपुण्य | वैकल्पिक द्वंद्व |
| ३८. मागेपुढे | वैकल्पिक द्वंद्व |
| ३९. चार-पाच | वैकल्पिक द्वंद्व |
| ४०. न्याय-अन्याय | वैकल्पिक द्वंद्व |
| ४१. चहापाणी | समाहार द्वंद्व |
| ४२. मीठभाकर | समाहार द्वंद्व |
| ४३. पालापाचोळा | समाहार द्वंद्व |
| ४४. शेतीवाडी | समाहार द्वंद्व |
| ४५. केर-कचरा | समाहार द्वंद्व |
| ४६. नीलकंठ | बहुव्रीहि |
| ४७. लंबोदर | बहुव्रीहि |
| ४८. गजानन | बहुव्रीहि |
| ४९. दशमुख | बहुव्रीहि |
| ५०. चक्रपाणी | बहुव्रीहि |
sverma45751@gmail.com
Question set pepar