शब्दांच्या जाती.
शब्दांचे असे आठ प्रकार आहेत त्यांनाच शब्दांच्या आठ जाती असे म्हणतात. बदल होणे याला व्याकरणात विकार असे म्हणतात.
शब्दांच्या आठ जातींपैकी नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद ही चार विकारी आहेत म्हणजेच त्यांच्यात लिंग, वचन, विभक्ती यामुळे बदल होतो.
क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी ही चार अविकारी आहेत म्हणजेच त्यांच्यात लिंग, वचन, विभक्ती यामुळे बदल होत नाही.
विकारी व अविकारी यांना अनुक्रमे सव्यय व अव्यय असे म्हणतात.
१.) नाम – वाक्यात येणा-या शब्दांपैकी जे शब्द प्रत्यक्षात असलेल्या किंवा काल्पनिक वस्तूंची किंवा त्यांच्या गुणांची नावे असतात, त्यांना नाम असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – फूल, हरी, गोडी इत्यादी
· व्यक्ती वाचक संज्ञा :सीताराम,गोपाल.
· जातीवाचक संज्ञा :गाव,नदी.
· भाववाचक संज्ञा :लहानपण,धैर्य.
· समूह वाचक संज्ञा :भीड,संघ .
· द्रव्य वाचक संज्ञा :पाणी,सोना
२.) सर्वनाम – जे शब्द कोणत्याही प्रकारच्या नामांच्या ऐवजी येतात त्यांना सर्वनाम असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – मी, तू, हा, जो, कोण इत्यादी
- पुरुषवाचक सर्वनाम : मी,तु.
- निश्चय वाचक सर्वनाम : हे ,ते,त्या,
- अनिश्चय वाचक सर्वनाम : कोणी,काही.
- संबंध वाचक सर्वनाम : जो,जी ,जे .
- प्रश्न वाचक सर्वनामे :का? काय? कोठे? कोण? कोणाला? कोणाचा? कोणता ? केंव्हा ?
३.) विशेषण- जे शब्द नामाबद्दल अधिक माहिती सांगतात व त्यांचे क्षेत्र मर्यादित करतात त्यांना विशेषण असे म्हणतात
उदाहरणार्थ- कडू, गोड, दहा, त्याचा इत्यादी.
§ गुण वाचक विशेषण :लहान ,मोठा,सुंदर ,हुशार .
§ संख्या वाचक विशेषण : एक,दोन.तीन.
§ परिणामवाचक विशेषण :चांगला परिणाम ,वाईट परिणाम .
§ संकेत वाचक विशेषण :हे ,ते .
४.) क्रियापद- जे शब्द क्रिया दाखवून वाक्याचा अर्थ पूर्ण करतात त्यांना क्रियापद असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – बसतो, जाईल, आहे इत्यादी
1. सकर्मक क्रियापद :पाहणे ,खेळणे .
2. अकर्मक क्रियापद : हसणे ,रडणे.धावणे,
3. संयुक्त क्रियापद :आहे, होता, असेल .
५.) क्रियाविशेषण
जे शब्द क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगतात त्यांना क्रियाविशेषण असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – आज, काल, तिथे फार इत्यादी
1. स्थान वाचक क्रियाविशेषण : जेव्हा,तेव्हा .
2. कालवाचक क्रियाविशेषण :आज,काल .
3. परिणामवाचक क्रियाविशेषण :जास्त,सर्व.
4. रितीवाचक क्रियाविशेषण : अचानक,हळूहळू ,जोरात( अनुकरण )
६.) शब्दयोगी अव्यय – जे शब्द नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येतात व वाक्यातील शब्दांचा संबंध दाखवतात त्यांना शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – झाडाखाली, तिच्याकरिता त्यासाठी इत्यादि .
७.) उभयान्वयी अव्यय – जे शब्द दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडतात त्यांना उभयान्वयी अव्यय असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – व आणि, परंतु, म्हणून इत्यादी
(१) समूच्ययबोधक उभयान्वयी अव्यय आणि, व, अन्, शिवाय इ. अव्ययांनी दोन वाक्यांना समुच्यय करून पहिल्या विधानात आणखी भर घालतात. उदा.- सीता व गीता शाळेत गेली.
( २) विकल्पबोधक उभयान्वये – किंवा अथवा वा की ई अव्यये दोन्ही पैकी आकाची निवड दर्शवतात
उदाहरणार्थ – तुला द्यान हवे की धन हवे
(३) न्यूनत्वबोधक अव्यय – पण, परंतु, परी, बाकी, की न्यूनत्व म्हणजे कमीपणा दर्शवितात.
उदा.- आईला थोड बरे नाही बाकी सर्व ठीक आहे.
(४) परिणामबोधक उदा म्हणून, सबब, यास्तव पहिल्या वाक्यातील घटनेचा परिणाम दुसऱ्या वाक्यात दर्शवितो
उदा.- गणेशने उत्तम भाषण केले म्हणून त्याला बक्षीस मिळाले.
८.) केवलप्रयोगी अव्यय – जे शब्द आपल्या मनातील वृत्ती किंवा भावना व्यक्त करतात त्यांना केवलप्रयोगी अव्यय असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ – शाब्बास, अबब, अरेरे इत्यादी
केवलप्रयोग अव्ययांचे वर्गीकरण त्यांच्या स्वरूपावरून न ठरवता ती
अव्यये कोणती भावना व्यक्त करतात त्यावरून ठरते.
उदा: अ) बापरे! तीन वाजले! (आश्चर्य)
आ) अरेरे! ही गोष्ट फार वाईट झाली. (दुःख)
केवलप्रयोगी अव्ययाचे पुढील उपप्रकार पडतात.
१. हर्षदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये –
वा, वावा, आहा, ओहो, आ-हा, अहाहा.
उदा. अहाहा! किती सुंदर दृश्य आहे.
२. शोकदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
ऊं, अँ, अरेरे, अयाई, अगाई, हायहाय, हाय.
उदा. अरेरे! खूप वाईट झाले.
३. आश्चर्यकारक केवलप्रयोगी अव्यये :-
ऑ, ओहो, अबब, बापरे, अहाहा, चक्चक्, अरेच्या.
उदा. अबब! केवढी मोठी ईमारत,
४. प्रशंसादर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
शाबास, भले, वाहवा, यंव, छान, ठीक, फक्कड, खाशी.
उदा. शाब्बास! तूला दिलेले काम तू पूर्ण केलेस.
५. संमतिदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
हां, जी, जीहां, ठीक, बराय, हाँ, अच्छा.
उदा. अछा! जा मग
६. विरोधीदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
छे, छट, हॅट, ऊ, उंहू, च, अंहं, छे छे.
उदा. छे छे! असे करू नकोस.
७. तिरस्कारदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
धिक्, थु, शीs, इश्श, हुडुत, हुड, फुस्, हत्, छत, छी.
उदा. छी! ते मला नको.
८. संबोधनदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
अगे, अरे, अहो, ए, अगा, अगो, बा, रे.. उदा. अहो! एकलत का ?
९. मौनदर्शक केवलप्रयोगी अव्यये :-
चुप, चिंप, गप, गुपचित.
उदा – चुप! जास्त बोलू नको .
NICE
मणापासून धन्यवाद सतयजित… साईट वर अजून बरीच माहिती आणि सराव पेपर आहेत त्याचा देखील उपयोग करून घ्या.
🙏😊👍
मानपसून धन्यवाद .